Showing posts with label वेद/उपनिषद. Show all posts
Showing posts with label वेद/उपनिषद. Show all posts

13.6.23

आउँदै छ अब लुगा डिजाइन गरेजस्तै बेबी डिजाइन गर्ने दिन

ज्ञान मित्र-  केही दिनदेखि मलाई व्यासको सम्झना आइरहेको छ। प्रायः हिन्दु धर्मालम्बीहरुलाई यो श्लोक स्मरण हुन्छ – हिन्दु धार्मिक मान्यतामा आठजना व्यक्तिलाई चिरञ्जिवी मानिन्छ। व्यास यीमध्ये एक हुन्। व्यास जन्मसम्बन्धी कथाअनुसार ऋषि परासर वनप्रान्त हुँदै गइरहेका थिए। नदी छेउका माझी नाइके दासराजको छोरी मत्स्यगन्धाले आफ्नो नाउबाट उनलाई नदी पार लैजाँदै थिइन्। ऋषिको दिल माझी पुत्रीमा आकर्षित भयो। उनले कन्यासँग एउटा पुत्रको अभिलाषा गरे। 

अनेको शर्त र ‘डिमाण्ड’ पश्चात् माझीकन्या ऋषिको अभिलाषा पूरा गर्न सहमत भइन् र ऋषिले नियोग विधिद्वारा छोरो जन्माए, जुन कालान्तरमा गएर व्यास नामले विख्यात भए। सृष्टि मैथुनीय छ। सृष्टिलाई मैथुनीय मात्रै मान्ने दृष्टिकोणले मैथुनको अनिवार्यता अपरिहार्य हुन्छ सृष्टि सञ्चालनका लागि। यस दृष्टिकोणले आधुनिक युगमा नियोगलाई सम्भोगकै एउटा अथवा कुनै प्रकारको विधि सम्झिनु बाहेकको अर्को कुनै समझ हुन सक्दैन हामीसँग। यस पंक्तिलाई याद राख्नु होला, लेखमा पछि यसबारे चर्चा हुन्छ।

1.5.23

पाणिनीय व्याकरण र कौण्डिन्न्यायन शिक्षा

आमोदवर्धन कौण्डिन्न्यायन:-  वेदका छ ओटा अङ्ग छन्— १.शिक्षा, २.कल्प, ३.व्याकरण, ४.निरुक्त, ५.छन्द र ६.ज्योतिष । वेदको स्वरूप, अर्थ, प्रयोग र रहस्य बुझाउन ऋषि–मुनिहरूले वेदाङ्गहरूको अर्थात् वेदका अङ्गहरूको रचना गर्नुभएको हो । यी छओटा शास्त्रलाई षडङ्ग पनि भन्दछन् । वेदको संरक्षण गर्न र वास्तविक अर्थ बुझाउन यी शास्त्रको ठूलो भूमिका रहेको हुनाले यिनको गम्भीर रूपमा अध्ययन–मनन गरेपछि मात्र वेदको अर्थ र तात्पर्य बुझ्न सक्ने आधार तयार हुन्छ ।

यहाँ यस लेखका विषयसित सम्बद्ध शिक्षा र व्याकरण यी दुई अङ्गको विशेष रूपमा चर्चा गर्न खोजिएको छ । त्योभन्दा पहिला अन्य चार अङ्गको सङ्क्षिप्त रूपमा उल्लेख गरिन्छ ।

नासदीय सूक्तमा सृष्टिचिन्तन

आमोदवर्धन कौण्डिन्न्यायन विश्ववाङ्मयमा संस्कृत साहित्यको स्थान अद्वितीय तथा अतुलनीय छ । त्यसमा पनि वेदको स्थान सर्वोच्च र विशिष्ट रहेको छ। प्राच्य परम्परामा वेदलाई परमात्माको निश्वासरूप र सर्वथा दोषरहित ज्ञानराशि मानिएको छ। अनादि, अपौरुषेय, नित्य तथा ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद गरी चार भागमा विभाजित, अनेक शाखा भएको, गुरुशिष्यको अध्यापन र अध्ययनको परम्पराबाट आएको तथा मन्त्र र ब्राह्मणका रूपमा रहेको शब्दराशिलाई विद्वान्‌हरू वेद भन्दछन्। वेदको विधानको पालन गर्नु सनातन–वर्णाश्रम–धर्मावलम्बी आर्यहरूको परम कर्तव्य मानिन्छ। यसैबाट धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चार पुरुषार्थ सिद्ध हुन सक्छन्। 

चार वेदमध्ये ऋग्वेद विविध दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। शैशिरीय–शाकलशाखाका ऋग्वेदसंहितामा एक प्रकारले गणना गर्दा ८ अष्टक, ६४ अध्याय, २०२४ वर्ग र १०५५२ ऋचा छन् भने अर्को प्रकारले गणना गर्दा १० मण्डल, ८५ अनुवाक, १०२८ सूक्त र १०५५२ ऋचा छन्। विविध छन्दमा बाँधिएका मन्त्रलाई ऋचा भन्दछन्। मन्त्र अथवा ऋचाहरूको सङ्ग्रहलाई नै संहिता अथवा मन्त्रसंहिता भन्ने गरिन्छ। ऋग्वेदको विभाजन र गणना ठीक प्रकारले बुझ्न नसकेर धेरै अध्येता अलमलमा परेका पनि छन्।

30.4.23

अघिअघि वेद, पछिपछि विज्ञान

 सन् २०२२ को नोवेल पुरस्कार क्वान्टम थ्योरी प्रमाणित गर्ने तीनजना वैज्ञानिक एलेन एस्पेक्ट (फ्रान्स), जोन एफ. क्लाउजर (अमेरिका) र एन्टन जेलिङ्गर (अष्ट्रिया) लाई दिइयो । उनीहरुले इन्ट्याङ्गल फुटोन वेल इन इक्वालिटी स्थापित गरेबापत क्वान्टम सूचना विज्ञानका लागि यो पुरस्कार दिइएको हो । यसलाई प्रमाणित गर्दै उनीहरुले भने, ‘द युनिभर्स इज लोकल्लि नट रियल ।’ अर्थात् ब्रह्माण्ड सत्य होइन र सबैभन्दा छोटो समयमा लामो यात्रा गर्ने प्रकाश नभएर सूचना हो । जसलाई उनीहरुले टेलिपोर्टेशन नाम दिएका छन् । यी दुई कुरा प्रमाणित गर्दै गर्दा उनीहरुले वैदिक शास्त्रमा उल्लेख गरिएका ‘अन्तर्ध्यान’, ‘संसार माया हो’, ‘टेलिपेथी’, ‘आत्मातत्व अमर हो’ जस्ता धेरै कुरा प्रमाणित गरेका छन् । जसको सविस्तार व्याख्या यस आलेखमा गरिएको छ ।

3.4.22

न ज्ञान, न विज्ञान ! :- शिव प्रकाश ।

शिव पोखरेल:-  सेन्सलेस्ली लभ एन्ड माइन्डलेस्ली हेट’ नेपाली समाजको चरित्र बनेको छ(— ‘ननसेन्स्’ चरित्र ! हामी यति आधुनिक र सम्य भयौं कि संस्कृतलाई सिधैं ‘टपरे भाषा’ भनिदियौं  । तर के विश्वविख्यात हारभर्ड विश्वविद्यालयमा पढाउने सामग्री केही नभएर त्यो ‘टपरे भाषा’ संस्कृत पढाइएको हो ? उही दर्जाका क्याम्ब्रिज र अक्सफोर्डमा किन संस्कृत पढाइन्छ ? सिलिकन सिटी नजिकैको युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया, बर्क्लीले अरू विषय पढ्ने विद्यार्थी पाएन ? किन त्यही अक्सफोर्डले १८ औं शताब्दीदेखि नै संस्कृत पढाउन थाल्यो ? के ती संस्कृतका पश्चिमा विद्वान् सबै टपरा थापेर खाँदै छन् ? किन लाग्छ, जर्मनका चौध विश्वविद्यालयमा संस्कृत पढ्नेको घुइँचो ? 

एटम बम बनाउँदा अमेरिकाको एउटा वैज्ञानिक गीता र महाभारतमा किन घोत्लिन्छ ? आइन्स्टाइनले परमाणुमा शक्ति पत्ता लगाए । त्यो खोजको स्रोत के हो ? प्रेरणा के हो ? के छ त्यो संस्कृतभित्र ?

जर्मनीलाई आज पनि संस्कृतको ज्वरोले गाँजेको छ । सन् २०१५ अप्रिल, डेलीमेल यूकेले आफ्नो एउटा खोजपूर्ण रिपोर्टमा लेखेको छ, ‘संस्कृत पढ्न चाहने विद्यार्थीको घुइँचो जर्मन युनिभर्सिटीले थेग्न सकेनन् ।’

पूर्वको दियो : पश्चिम उज्यालो ! :- शिव प्रकाश

शिव प्रकाश:- संस्कृतको पुनर्जागरण ‘वेद बहुमूल्य उपहार थियो, पश्चिम सधैँ पूर्वको ऋणी छ !’‘लेक्चर अन द साइन्स अफ ल्याङ्वेगज’मा लेखिएका शब्द हुन् यी । १७औँ शताब्दीका एक महान् फ्रान्सिसी दार्शनिक भोल्तेयरका शब्दलाई फ्रिड्रिच म्याक्स मलरले अक्षरमा अंकित गरे । म्याक्स मलर ऋग्वेदका एक उल्थाकार हुन् । सन् १८७९ मा ‘द सेक्रिड बुक्स अफ इस्ट’को पहिलो भाग छापियो । ५० भाग छन् । बुद्ध, जैन, इस्लाम र कन्फुसियस पनि समेटिएका छन् । संस्कृत भाषा मात्र होइन, विचार र बुद्धिको जीवन्त र सदृष्य भावना हो । 
हामी हेला गरिरहेका छौँ, पश्चिमाहरू पूजा गरिरहेका छन् । एक पूजक उनी पनि थिए, सांसारिक नाम थियो–फ्रान्सुवा मरी अरुएट । हामीले चिन्ने भोल्तेयर,उनको ‘पेन नेम’ हो ।‘इन्लाइटमेन्टका लिडिङ् फिगर’ मानिन्छन् ‘क्यान्डिड’का क्रिएटर भोल्तेयर । धर्म, व्यापार मुक्त हुनुपर्छ भन्ने उदात्त विचारका भोल्तेयरको मागलाई तीनसय वर्षअघि अपराधीको बोली मानिन्थ्यो । भोको बाघलाई जिक्याउनुजस्तो थियो त्यो समयमा अर्थोडक्स क्रिश्चियानिटीसामु धर्मका बारेमा प्रश्न गर्नु । बाइबलमाथि कारण र तर्क खोज्नु । तर, उनले कारण पनि खोजे र तर्क पनि गरे– ‘नट बाई फेथ बट -यादर बाई रिजन’ अर्थात् विश्वासद्वारा होइन, तर्कद्वारा विश्वास गर्न सकिन्छ । 

विज्ञानको नजरमा वेद र बाइबल :- रामचन्द्र ढकाल

रामचन्द्र ढकाल वेद र बाइबलमा चन्द्रमाको प्रकाश् बाइबल अनुसार उत्पत्ती चौथो दिन १|१६ ”त्यस्पछी परमेश्वर ले दुइवटा ठुला-ठुला प्रकाश पुन्ज बनाउनु भयो । दिनको निम्ती ठुलो प्रकाश पुञ्ज बनाउनु भयो भने रात को निम्ती सानो प्रकाश पुञ्ज बनाउनु भयो ।” “अनी ति सङकटका दिनहरु पछी सुर्य अध्यारो हुनेछ, चन्द्रमा ले पनि आफ्नो ज्योती दिने छैन ।” मत्ती :- २४|२९ अब एक्छिन बिचार गरौ माथी भएका यि श्लोकहरु बाट सिद्ध हुन्छन कि बाइबल ले चन्द्र्माको प्रकाश भनेको आफ्नो प्रकाश हो भन्छ । तर अहिले को बिज्ञान ले चन्द्रमाको प्रकाश भनेको सुर्यको प्रकाशको पराबर्तन हो भन्छ । यदी बाइबल पर्मेश्वोरको बचन भएको भए के पर्मेश्वोरलाई आफुले श्रेष्ठी गरेको कुरा नै थाहा हुँदैन र ??परमेश्वर लाई थाहा थिएन कि चन्द्रमाले सुर्यबाट प्रकाश प्राप्त गरेर मात्र चम्किन्छ भनेर ? त्यसैले बाइबल परमेश्वर को बचन हुन सक्दैन ।

30.1.22

बद्रिनाथ कायस्थका पुर्वीय दर्शनका महत्वपूर्ण आलेखहरु।

बद्रिनाथ कायस्थ :- चाडपर्बहरु तिथि अनुसार मनाउने कारण हामी प्राय जस्तो सबै चाडपर्वहरु चन्द्रमास को शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्ष तिथिहरु अनुसार मनाउंछौ । यस्लाई मुख्य तीन तहबाट जवाफ पाउन कोशिश गरिएको छ । -१. पहिलो तहको सजिलो जवाफको लागि हेर्दा हाम्रो पुर्खाहरुले परापूर्ब काल देखि मानीआएको हुनाले हामीले पनि सोही अनुसार मनाईआएको हो भन्न सजिलै संग मिल्दछ ।

-२. अर्को तहमा हेर्दा हाम्रो सिद्धि प्राप्त पुर्खाहरुले धेरै बर्षको अभ्यास बाट तीन कुराहरु मा ध्यान दिएर यी चाडपर्बहरु तिथि बिशेष मनाउन निर्धारण गर्नु भएको भन्न मिल्दछ । ⁃ एक चन्द्रमास को शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्ष तिथिहरु मा चन्द्रमा द्वारा बिशेष गुणयुक्त कलाहरु भएको तेज प्रवाह गर्ने भएको ले सो तिथिहरु को छनौट भएको मान्यता छ ।
⁃ अर्को बिशेष तिथिहरु बिशेष देवी देवताहरु को लागि निर्धारण गरिएको मान्यता छ । यस्मा तिथि अनुसार को चन्द्रमा को तेज प्रवाह को साथ साथै देवताहरु को पनि दोहरो फ़ायदा देखेर सोही अनुसार बिशेष तिथिहरु मा मनाउने गरेको पाईन्छ ।

27.10.21

के हो वेद ? विश्वका सबै धर्म ग्रन्थहरूको पिता भनेर वेदलाई किन भनिन्छ ?

नागरिक दैनिक :- वेद विश्वका सबै धर्म ग्रन्थहरूको पिता हो । वेद बाट नै साभार गरेर अन्य धर्मशास्त्रका पुस्तकहरू निर्माण गरिएका हुन् । वेद हिन्दूहरूको सबैभन्दा ठूलो ग्रन्थ हो।वेद शब्द संस्कृत भाषाको "विद्" धातु बाट बनेको हो जसको अर्थ हो: जान्नु, ज्ञान इत्यादि । वेद हिन्दू धर्मको प्राचीन पवित्र ग्रन्थहरूको नाम हो ।

वेदहरूलाई श्रुतिपनि भनिन्छ, किनकि पहिले मुद्रणको व्यवस्था नभएकाले यिनको एक अर्का बाट सुनेर सम्झना राखियो यसप्रकार वेद प्राचीन भारतको वैदिक कालको वाचिक/श्रुति = श्रवण परम्पराको अनुपम कृति हो जुन पीढी दर पीढी चार-पाँच हजार वर्ष देखि चली आइ रहेको छ। वेद नै हिन्दू धर्मको सर्वोच्च र सर्वोपरि धर्मग्रन्थ हो ।

1.10.21

आदिधर्म सापेक्ष संविधान !

सौरभ:- काठमाडौ — 'टिडेन्ट एन्ड थन्डरबोल्ट: कल्चरल डाइनामिक्स इन नेपलिज पलिटिक्स' शीर्षकमा हर्क गुरुङको समाजशास्त्रीय कार्यपत्रको एक पंक्ति यस्तो छ- 'जादुयी तरवार (फुर्बा) बज्र (दोर्जे) मा बदलियो । त्रिशूलचाहिँ हिमालयको महादेवसँग सम्बन्धित छ ।

हिन्दुहरूले उनलाई आफ्नो त्रिदेवमध्ये एक मानेकाले त्रिशूलधारक एक चम्किला शत्रुसरह भएका हुनसक्छन् ।' केही पंक्ति पछाडि पुगेर त्रिशूल र बज्र हिमालयका सांस्कृतिक सम्पदाका भाग भएकाले तिनलाई परस्पर विरोधी प्रतीकहरूका रूपमा चाहिँ लिनु हुँदैन' लेखिए तापनि पछिल्ला यावत् पेटबोलीहरूले परस्पर विरोधी नै हुन् भन्न खोजेका छन् । यसरी नेपाली समाजलाई फुट र वैमनस्यको जग दिन सक्दो प्रयत्नरत यस कार्यपत्रको मूलाधार त्रिशूल र बज्रको उत्पत्तिमाथि नै अब जानुपरेको छ ।

15.9.21

धर्म, धम्म र धर्म निरपेक्षता

विद्यानाथ कोइराला:- धर्म भनेको ऋत हो। ऋग्वेदले ६३ ठाउँमा यो शब्द लेख्यो। ऋतको अर्थ सत्य हो। त्यसो भए धर्म निरपेक्ष भनेको सत्यको विरोध गर्ने भनेको हो त ? ऋतको अर्थ नियमबद्धता पनि हो। त्यसो भए धर्म निरपेक्षता भनेको बेनियममा काम गर्ने भनेको हो त ? ऋतको अर्थ स्वाभाविक गुण पनि हो। त्यसो भए धर्म निरपेक्षता भनेको अस्वाभाविक कार्य गर्ने गराउने हो त ?

 वैदिक चिन्तनको धर्म : निरपेक्ष कि सापेक्ष हुने ? उपनिषदीय अर्थमा धर्म भनेको मेलमिलाप हो। सत्य हो। त्यसो भए धर्म निरपेक्षता भनेको बेमेलको खेल खेल्ने खेलाउने हो  त ? असत्यको खेल खेल्ने खेलाउने हो त ? बृहदारण्यकोपनिषद् (१.४.१४) अनुसार धर्म भनेकै सत्य हो। सत्य भनेकै धर्म हो। अर्थात् यी दुवै शब्द पर्यायवाची हुन्। त्यसैले धर्मराज्य भन्ने शब्द बनेको हो। सत्यको सहाराले राज्य गर भनिएको हो। योगमायाले बोकेको चिन्तन त्यही हो। भगत सर्वजित विश्वकर्माले बोकेको चिन्तन त्यही हो। त्यसो हो भने धर्म निरपेक्ष शासन व्यवस्था भनेको असत्यको बलमा शासन चलाउनुपर्छ भनेको हो त ? वात्स्यायनले धर्मलाई दुई भागमा बाँडे। शरीरको धर्म। मनको धर्म। उनका लागि शरीरको धर्म भनेको दान दिनु हो। 

8.9.21

समाजले चिन्न नसकेका असाधारण झिल्काहरु

पृथ्वीराज पोखरेल:- “नजिकको तीर्थ हेला।” यो उक्ति अद्यापि हाम्रो समाजमा प्रचलनमा नै छ। यसले गहिरो प्रभाव पनि पार्दछ व्यक्त हुँदाका बखतमा। अन्य देशवासीका तुलनामा यो उक्ति हामीसँग ज्यादा मेल खान्छ। हामीलाई नजिकको हेक्का नै छैन। हामी नजिकको नदेख्ने रोगले ग्रस्त छौँ, यसको मतलब यो होइन की हामी दूरदर्शी छौँ। हामी केवल मध्यमदर्शी छौँ। बिचतिर मात्रै देख्छौँ त्यो पनि धमिलो। 

मध्यमदर्शी नै भएपनि हामी बुद्धले भनेझैँ मज्झिमनिकाय वाला पनि होइनौँ। त्यो हाम्रो सामर्थ्यभित्र नै पर्दैन। हामी बडा कठिन छौँ। हामी (नेपाली) भूपी का हामी हौँ। हामीलाई अरु कसैले सम्झाइदिनुपर्छ कि हामी को हौँ? र, हामीसँग के छ? यस्तै अवस्थाले गर्दा श्री स्वस्थानी व्रतकथा सिर्जित हुन्छ र यस्तै अवस्थाहरुले जन्मिन्छ “मिल्केका झिल्का।” भएका जति हिन्दू धार्मिक स्थल र ज्योतिर्लिङ्गादिहरु भारत अर्थात् हालको इन्डियामा मात्रै पार्ने हिन्दू ऋषिमुनिहरुका ग्रान्ड डिजाइनलाई चिर्न र धर्मकर्म र चारधाम गर्न भारतमा नै जानुपर्छ भन्ने अवधारणालाई बदल्नका लागि श्रीस्वस्थानी व्रतकथा बन्यो। नेपालमा पनि छन् धार्मिक स्थलहरु, यहीं छन् शिव भन्नलाई। यहीं छ भक्तिको प्राकट्य स्थल, यही हो शिवको क्रिडास्थल भन्ने बुझाउनलाई बन्यो।

तिज बहिस्कार ?

लेखक सौरभ:- अहिलेसम्म तीजलाई नेपाली महिलाले मात्र मनाउने पर्व मान्दै आएको थिएँ । बल्ल तत्त्वज्ञान भयो । म कुवाको भ्यागुतो रहेछु ।' २७ भदौको कान्तिपुरको अंकमा एक पाठकको पत्र पढेपछि केही लेख्नुपर्ने हुनगयो । त्यसमाथि 'राई' थर भएको पात्रले नै लेखेपछि अरू जरूरी भयो । नेपालमा हिन्दुकरण भयो र हिन्दुकरण भयो भनेर पश्चिमाहरूले आफ्नो स्वार्थपूर्ति गर्न अनावश्यक नारा उरालिरहेका बेला -१) यो कसरी करिब-करिब राईहरूको मात्रै परम्पराको रूपान्तरित चाड हो र (२) दशैं बहिष्कारको जवाफ तीज बहिष्कारले किन नदिने ? भन्ने यी दुइटा कुरा अगाडि राख्नु यस लेखको उद्देश्य हो ।

पहिलो दर खानबाट तीज सुरू हुन्छ । दहीमा काँक्रोको टुक्रा मिसाएपछि जुन खानेकुरा बन्छ, त्यो दर हो । दरको खास अर्थ यही हो । जसरी महमा बनाएको तिलको धूलोमात्र हलुवा हो, मूल अरेबिक हो । काँक्रो -कुकुमिस स्याटिभस) लाई भाभिलोभले चीनको मानेका छन्, भारतको होइन (र नेपालको सबैभन्दा पुरानो उल्लेख सन् १३८१ को हो, अमरकोशलाई नेपालकै मान्ने हो भने आठौं शताब्दीसम्ममा पुग्छ) । 

5.9.21

‘वैदिक शिक्षा नै शान्तिको सूत्र’

विनु पोखरेल:- अमेरिकाको आयोवास्थित महर्षि यूनिभर्सिटी अफ म्यानेजमेन्ट का अध्यक्ष डा. जोन हेगलिन भौतिकशास्त्री, लेखक र भावातीत ध्यानका अभियन्ता समेत हुन्। स्विट्जरल्याण्डस्थित यूरोपियन सेन्टर फर प्राक्टिकल फिजिक्स र अमेरिकाको स्टानफोर्ड लिनियर एक्सिलेटर सेन्टरमा शोधार्थी रहिसकेका हेगलिन योग र ध्यानबाट तीव्र सामाजिक तनाव, हिंसा र आतंकवादलाई कम गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास राख्छन्।

नेपाल महर्षि वैदिक फाउण्डेसनले फागुन (१७–१९) मा आयोजना गरेको ‘वैदिक तथा आधुनिक विज्ञान’ सम्मेलनमा सहभागी हुन काठमाडौं आएका हेगलिनसँग वैदिक ज्ञान र योगको सेरोफेरोमा हिमाल का लागि बिनु पोखरेल ले गरेको वार्ताको अंशः

डा. जोन हेगलिन ।

तपाईंजस्तो भौतिकशास्त्री के कारणले वेद र योगतर्फ आकर्षित हुनुभयो ?

वेदमा ब्रह्माण्ड अटाउने ज्ञान छ । वैदिक ज्ञान सृष्टिको अन्तिम यथार्थ हो । म वर्तमान विज्ञानको परम्पराबाट आएको हुँ, जसले वेदलाई बुझ्ने प्रयास मात्र गरेको छ । आधुनिक समयमा विज्ञानले सर्वोच्च ज्ञानको झल्को यौगिक चेतनाको क्षेत्रमा प्राप्त गरेको छ । वैदिक भाषामा यही यौगिक चेतनालाई आत्मा भनिन्छ ।

3.9.21

शरीर मौसमअनुकूल बनाउन स्वर–विज्ञान

रोशन दाहाल:- उच्चकोटिका साधुसन्तहरु एउटा लगौँटीको भरमा हिमाली क्षेत्रमा बस्छन् भनेर हामीले सुन्दै र पढ्दै आएका छौँ । पुसको यो जाडोमा बाक्लो लुगा लगाएर बसिरहेका हामी हिमाली क्षेत्रमा त के, यहीँ पनि लगौँटी मात्रै लगाएर बस्ने कल्पनासमेत गर्न सक्दैनौँ । हिमालको हिउँ सम्झिनेबित्तिकै पनि हाम्रो शरीर जाडोले लुगलुग काँप्न थाल्छ । 

साधुसन्तका यस्तो क्षमताका बारेमा धेरैलाई विश्वास गर्न नै गाह्रो हुन्छ । जतिले अध्यात्मका बारेमा बुझेका छन्, उनीहरुमध्ये अधिकांशले उनीहरु आफ्नो चामत्कारिकक शक्तिका कारण यसरी बस्छन् भनेर सोच्छन् । केही हदसम्म यस्तो सोचाइ सही भए पनि धेरै हदसम्म यसमा चामत्कारिक शक्ति आवश्यक पर्दैन । यो कुरा थोरै मान्छेहरुलाई मात्र थाहा हुन्छ, खासमा उनीहरुले शरीर तातो राख्ने प्राणायाम र ध्यान गर्ने गरेका हुन्छन् ।

राम कसरी मर्यादा पुरूषोत्तम ?

रोशन दाहाल:- तटस्थ दृष्टिले जीवन बिताउनेहरुका लागि आदर्श पात्र हुन् राम । युवराजबन्दा समेत उनको अनुहारमा कुनै रागको भाव थिएन । त्यसबेला उनी खुसीले अहङ्कारी बनेनन् । वनमा जाँदा पनि उनको अनुहारमा कुनै उदासी देखिएन । सबै अवस्थामा उनी सामान्य र सरल बनिरहे ।

सबै विषम परिस्थितिहरुमा रामले आफ्नो नीति उल्लंघन गरेनन् । राजा हुँदा आफ्ना भावना र सुखबाट परै बसेर न्यायपूर्वक शासन गरे । वनबास जाँदा, बालीको वध गर्दा, रावणको संहार गर्दा, सीतालाई तपोवन पठाउँदा– सबै अवस्थामा उनी भावको अधिनमा परेनन् ।

दुर्गाका नौ रूप

रोशन दाहाल:- पौराणिक कथाहरूअनुसार महिषासुर नाम गरेको दानव थियो । उसका पिता रम्भ असुरहरूका राजा थिए । एकपटक जलमा रहने भैँसीसँग रम्भको प्रेम बस्यो र उनीहरूकै योगबाट महिषासुरको जन्म भयो । पुरूष र भैँसीको संयोगबाट जन्मिएकाले उसको नाम महिषासुर रहन गयो । त्यसैले आफ्नो इच्छाअनुसार उसले भैँसी र मान्छेको रूप धारण गर्न सक्थ्यो। 

एकपटक उसले अमर हुने इच्छाले कठिन तपस्या गर्याे । उसको तपबाट ब्रह्मा प्रसन्न भए र इच्छा लागेको वर माग्न भने । महिषासुरले अमर हुने वर माग्यो । ब्रह्माले अमर हुने वर दिन मानेनन्– “कुनै पनि जीव जन्मेपछि मर्नैपर्छ । तिमी त्यसभन्दा अर्को कुनै वर माग ।” महिषासुरले केही समय सोच्यो र भन्यो– “मलाई देवता, असुर र मानवले मार्न नसकून् । कुनै स्त्रीको हातबाट मात्रै मेरो मृत्यु होस् । हजुरले मलाई यही आशीर्वाद दिनुहोस् ।” ब्रह्माले ‘तथास्तु’ भने। 

श्रीकृष्ण र कूटनीति

रोशन दाहाल:- तपाईं भन्नुस्, ‘अध्यात्म मेरो रुचिको विषय हो, त्यसैले आध्यात्मिक साधनामा विशेष ध्यान दिइरहेको छु ।’ अब तपाईंलाई भौतिक संसारमा कुनै रुचि छैन । तपाईं आफूले गरिरहेको पेशामा सफल बन्न चाहनुहुन्न । तपाईंलाई विपरीतलिङ्गीप्रति कुनै आकर्षण छैन । तपाईं पैसा कमाउनतिर पनि लाग्नुहुन्न किनभने पैसालाई महङ्खवहीन सम्झनुहुन्छ । तपाईंका साथीभाइ, इष्टमित्र सबैले यस्तै सोच्छन्।

कतिपय मानिस त आफ्नो घरपरिवारसँगको सम्बन्ध, नोकरी आदि छुट्छ भनेर आध्यात्मिक साधना गर्नदेखि डराउने गरेका पनि पाइन्छन् । उनीहरूको सोचअनुसार जवान होउञ्जेल भौतिक सफलताका पछाडि दौडने हो र बूढेसकाल लागेपछि धर्म–अध्यात्ममा लाग्ने हो।

शिवको मानवीकरणमा लुकेको सृष्टिको रहस्य

रोशन दाहाल:- भगवान् शिव व्यक्ति होइनन्, अध्यात्मका प्रतीक हुन्। साधारण मनुष्यलाई बुझाउनका लागि शिवलाई मानवीकरण गरिएको हो। मानवीकरण नगरिएको हुन्थ्यो भने धेरै पहिल्यै शिवतत्त्वका बारेमा विस्मरण भइसक्ने थियो। तर जुन हाम्रो कल्पनामा आउँछ, ती शिव हुनै सक्दैनन्। अनि शिवको वास्तविक रुप कल्पनामै आउँदैन। आध्यात्मिक प्रक्रियाको मूल आवश्यक कुरा नै कल्पना नगर्नु हो।

शिव त चारैतिर व्याप्त हुन्छन् ऊर्जाका रुपमा। शून्यताका रुपमा। कल्पना या विचार नचल्दा शिवतत्त्व शरीरमा प्रवेश हुन्छ। विचार या कल्पना नष्ट हुने चिज हुन्। तर ती नहुँदा बाँकी रहने शून्यता कहिल्यै नष्ट हुँदैन। त्यहीँसम्म पुग्नकै लागि गरिने हुन् सबै आध्यात्मिक साधनाहरु। शिवको मूर्ति परिकल्पना हो, जुन छैन। शिवको मूर्ति एउटा प्रतीक हो आध्यात्मिक यात्राको। शिवको मूर्तिका माध्यमबाट शिवतत्त्वसम्म पुग्ने।

महिनावारी, ऋषिपञ्चमी र सप्तर्षि

रोशन दाहाल:-  वैदिककालमा महिलाहरु महिनावारी हुँदा एकान्तमा बस्ने चलन थियो । यसरी एकान्तमा बस्नुलाई अवसरका रुपमा लिइन्थ्यो । महिनावारीका बेला भित्र दबिएको भाव बाहिर निस्कने भएकाले एकान्तमा बसेर आध्यात्मिक अभ्यास गर्न सके त्यस भावलाई जरैदेखि फाल्न सकिन्छ भन्ने सोच हुन्थ्यो । भित्र दबिएको भाव नकारात्मक पनि हुने भएकाले यस्तो भाव आउँदा उनीहरुले पकाएको खानेकुरा नखाँदा राम्रो मानिन्थ्यो । नकारात्मक ऊर्जा बलियो हुने हुनाले अन्य मानिसहरुको छेउमा बस्दा त्यो नकारात्मकता सर्न सक्छ भन्ने मानसिकताले काम गथ्र्यो ।   

महिनावारीको बेला धेरैजसो महिलालाई कष्ट हुने कारणले सोबाट र घरमा बढी नै खटिनुपर्ने अवस्थाबाट केही दिन भए पनि आराम मिल्थ्यो । अर्को कुरा, त्यसबेला महिलाले भित्री वस्त्र लगाउने चलन थिएन । महिनावारीको समयमा जथाभावी फोहोर हुने सम्भावना हुन्थ्यो ।